Dr Emer MacSweeney, neuroradiologe konsulente, ka mbikëqyrur prova klinike për trajtime novatore të demencës.
Seria jonë “Vështrimi i ekspertit” ju sjell këshilla të specializuara shëndetësore nga profesionistë. Këtu, Dr Emer MacSweeney, neuroradiologe konsulente dhe bashkëthemeluese e Re:Cognition Health, shpjegon pse diagnostikimi i hershëm dhe qasja në trajtimet e reja mund ta transformojnë kujdesin për personat me Alzheimer.
Ne duhet ta trajtojmë Alzheimerin si kancerin. Është një deklaratë e guximshme, por Dr Emer MacSweeney, neuroradiologe konsulente, ka përvojën dhe kualifikimet e duhura për ta mbështetur atë. Pasi ka kaluar vite duke punuar në prova klinike për trajtime novatore të demencës, ajo argumenton se një ndryshim i madh në mënyrën se si e trajtojmë këtë sëmundje është një domosdoshmëri absolute.
“Sa më herët të filloni trajtimin, aq më mirë do të jetë rezultati. Unë e shoh këtë njësoj si trajtimin e kancerit“, thotë Dr MacSweeney. “Për këtë arsye, është jashtëzakonisht e rëndësishme që njerëzit të kenë qasje në këto barna të reja me antitrupa sa më shpejt të jetë e mundur”.
Kjo nënkupton dy gjëra: përpjekje për t’i diagnostikuar njerëzit sa më herët të jetë e mundur dhe fillimin e shpejtë të trajtimit me barna të tilla si lecanemabi dhe donanemabi, barnat me antitrupa kundër Alzheimerit që largojnë nga truri proteinën amiloide, e cila shkakton sëmundjen. Ose, siç e shpreh vetë Dr MacSweeney: “Diagnostikim i hershëm dhe i saktë, trajtim i hershëm, rezultat më i mirë”.
Megjithatë, pavarësisht se lecanemabi dhe donanemabi u miratuan nga autoritetet rregullatore mjekësore në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 2024, ato ende nuk janë të disponueshme përmes NHS-së. NICE, institucioni që mbikëqyr vlerësimin e trajtimeve për NHS-në, i refuzoi barnat e reja pasi arriti në përfundimin se përfitimet e tyre nuk justifikonin kostot.
Ndërkohë që barnat janë të disponueshme në sektorin privat, qasja në to shoqërohet me kosto jashtëzakonisht të larta, të cilat vlerësohen nga 50 000 deri në 80 000 paund në vit. Si rezultat, pak njerëz përfitojnë prej tyre.
Klinikat e Dr MacSweeney u përdorën si qendra për provat novatore të lecanemabit dhe donanemabit, të cilat çuan në miratimin e këtyre barnave. Që atëherë, ato kanë trajtuar privatisht më shumë se 190 pacientë me këto medikamente.
“Kishim një paciente që erdhi tek ne për trajtim dhe që vetë ishte mjeke konsulente e specializuar në artritin reumatoid”, thotë Dr MacSweeney. “Herën e parë që e pashë, ajo ishte bërë mjaft e tërhequr. Po afrohej një dasmë e madhe familjare ku ajo nuk dëshironte të shkonte, si edhe një takim me ish-shokët e fakultetit të mjekësisë, dhe ajo i kishte anuluar të dyja”.
Megjithatë, pas gjashtë ose shtatë dozash, pacientja kishte filluar të raportonte përmirësime të funksioneve njohëse. “Ajo ndihej aq shumë më mirë dhe e kishte mendjen më të kthjellët, saqë ndryshoi mendje”, thotë Dr MacSweeney. “I shijoi jashtëzakonisht shumë të dyja aktivitetet dhe bisedoi me të gjithë. Kjo bëri një ndryshim të jashtëzakonshëm në jetën e saj”.
Klinikat e Dr MacSweeney morën pjesë në provat novatore të lecanemabit dhe donanemabit dhe që atëherë kanë trajtuar privatisht më shumë se 190 pacientë.
Por, përveç rasteve të tilla, Dr MacSweeney beson se numri në rritje i risive në trajtimin e Alzheimerit, nga analizat e gjakut për diagnostikim deri te terapitë e reja eksperimentale, po e forcon argumentin se trajtimet ekzistuese duhet të bëhen të disponueshme për më shumë njerëz.
Analizat e reja të gjakut që mund të ndryshojnë rrënjësisht situatën
Megjithëse lecanemabi dhe donanemabi janë vlerësuar gjerësisht si trajtimet e para të Alzheimerit që ndryshojnë realisht ecurinë e sëmundjes, ato ende vetëm e ngadalësojnë përkeqësimin, në vend që ta ndalojnë plotësisht.
Sipas rezultateve të provave klinike, lecanemabi e zvogëlon përkeqësimin e funksioneve njohëse me 27 për qind gjatë një periudhe prej 18 muajsh, krahasuar me një placebo. Kjo është e barasvlershme me një vonesë prej katër deri në gjashtë muaj në përparimin e simptomave. Donanemabi e ngadalësoi rënien e funksioneve njohëse me 35 për qind gjatë së njëjtës periudhë.
Megjithatë, studimet që shqyrtojnë nëse këto rezultate përkthehen në përfitime reale për pacientët kanë dhënë rezultate të përziera. Në prill, një rishikim arriti në përfundimin se, ndonëse barnat ishin efektive në largimin e amiloidit nga truri, ato nuk ofronin përmirësime të rëndësishme klinike. Megjithatë, një studim tjetër me 1 200 persona, të cilëve u ishte përshkruar donanemabi, zbuloi se pas tre vjetësh ata kishin përfituar nga ruajtja e ndjeshme e kujtesës dhe e aftësive njohëse të nevojshme për aktivitetet e përditshme.
“Personat që kanë vetëm simptoma shumë të lehta kur fillojnë trajtimin, reagojnë shumë mirë”, thotë Dr MacSweeney. “Por dritarja kohore për trajtimin me këto barna kundër amiloidit është mjaft e ngushtë. Nëse identifikohen persona te të cilët sëmundja ka përparuar tepër, largimi i amiloidit do të jetë më pak efektiv”.
Kjo ndodh sepse grumbullimi i amiloidit krijon kushtet e nevojshme për zhvillimin e një procesi të dytë. Në neuronet e trurit fillojnë të grumbullohen struktura toksike të ngatërruara të proteinës tau, të cilat më pas përhapen në tru dhe shkaktojnë dëmtime të gjera.
“Është vërtet e nevojshme që kjo proteinë amiloide të largohet përpara se proteina tau, e cila përbën problemin e vërtetë, të fillojë të përhapet në të gjithë trurin”, thotë Dr MacSweeney. “Ashtu si me kancerin, kur ai jep metastaza në organe të tjera, situata ndryshon tërësisht. Te Alzheimeri, pasi tau fillon të përhapet me shpejtësi, bëhet shumë më e vështirë ta kontrollosh sëmundjen vetëm duke ulur nivelin e amiloidit”.
Deri relativisht kohët e fundit, diagnostikimi i hershëm i sëmundjes së Alzheimerit ishte i vështirë, pasi kërkonte një test të kushtueshëm dhe shumë invaziv, konkretisht punksionin lumbar. Megjithatë, gjatë 18 muajve të fundit, analiza e parë e gjakut për Alzheimerin, e njohur si testi p-tau217, ka marrë miratimin rregullator në SHBA dhe është certifikuar në Evropë.
Testi mat një formë të modifikuar kimikisht të proteinës tau në qarkullimin e gjakut, e cila është zbuluar se lidhet me sasinë e pllakave amiloide në tru.
“Rezultati matet në një shkallë nga 0 në 100”, thotë Dr MacSweeney. “Nëse është nën 40, ka pak gjasa të keni amiloid dhe, për rrjedhojë, Alzheimeri nuk është shpjegimi për simptomat tuaja njohëse. Por, nëse rezultati është mbi 60, atëherë testi është pozitiv”.
Në Mbretërinë e Bashkuar, testi p-tau217 mund të kryhet vetëm privatisht. Megjithatë, vende të tjera e kanë përfshirë tashmë në sistemin e zakonshëm të kujdesit shëndetësor. Në Australi, mjekët e përgjithshëm po e përdorin këtë test për çdo pacient 55 vjeç e lart që shfaq simptoma të rënies së funksioneve njohëse.
Dr MacSweeney beson se ky test mund të ndihmojë në identifikimin më të hershëm të personave të prekur, në një fazë kur ata mund të përfitojnë nga trajtimi me barna me antitrupa.
“Duhet ta kryeni së bashku me një vlerësim të funksioneve njohëse”, thotë ajo. “Por ky është ndryshimi që mund ta transformojë të gjithë situatën. Testi mund të ndihmojë në zbulimin e pranisë së sëmundjes shumë herët, kur simptomat janë ende shumë të lehta”.
Frika nga efektet anësore
Një nga shqetësimet kryesore lidhur me lecanemabin dhe donanemabin është se largimi i pllakave amiloide nga truri ndonjëherë mund të shkaktojë efekte anësore, si ënjtje ose gjakderdhje. Këto njihen si anomali të imazherisë të lidhura me amiloidin (ARIA). Në studimet e lecanemabit, për shembull, është konstatuar se ARIA shfaqet te rreth 20–24 për qind e pacientëve.
Megjithatë, Dr MacSweeney thotë se, ndonëse kjo mund të tingëllojë shqetësuese, ARIA shfaqet më shpesh te pacientët me Alzheimer që mbartin dy kopje të një gjeni të quajtur APOE4, i cili ndikon në rrezikun e zhvillimit të sëmundjes.
“E dimë se këta persona kanë rrezik më të lartë për të zhvilluar ARIA me të dyja këto medikamente”, thotë Dr MacSweeney. Megjithatë, “rrallëherë shkakton simptoma”, shton ajo.
“Në përgjithësi, mund të keni pak dhimbje koke, të ndiheni sikur e keni mendjen të mjegulluar, të keni pak marramendje ose shqetësime të lehta në stomak“, thotë ajo. “Këtë e shohim në skanerin MRI dhe, nëse konstatojmë se dikush ka zhvilluar ARIA, e shtyjmë dozën e radhës derisa gjendja të përmirësohet, gjithçka të jetë e qëndrueshme dhe të mund të vazhdojmë trajtimin”.
Dr MacSweeney thotë se rastet e rënda të ARIA-s, kur pacientët zhvillojnë grumbullime të konsiderueshme të lëngut në tru për shkak të rrjedhjes së tij nga enët e gjakut, janë të rralla.
“Në këtë rast, do të përdornim barna anti-inflamatore, ndoshta edhe kortikosteroide, për ta zvogëluar ënjtjen”, thotë ajo.
“Nuk kam pasur asnjë person të vetëm që të ketë vendosur të mos trajtohet nga frika e ARIA-s”, thotë ajo. “Nëse shpjegohet siç duhet, askush nuk zgjedh rrezikun relativisht të vogël të trajtimit përballë rrezikut të jashtëzakonshëm që vjen nga mosmarrja e trajtimit”.
Trajtimet në zhvillim
Një tjetër arsye pse Dr MacSweeney dëshiron që më shumë pacientë me Alzheimer të trajtohen me barna me antitrupa është se janë në zhvillim trajtime të reja që synojnë aspekte të ndryshme të sëmundjes.
“Aktualisht po testohen shumë barna premtuese”, thotë ajo, si për shembull “vaksina që stimulojnë sistemin imunitar të personit për të prodhuar antitrupat e vet kundër proteinës amiloide, si dhe një medikament kundër proteinës tau, i cili aktualisht ndodhet në shqyrtim nga autoritetet rregullatore”.
Për këtë arsye, Dr MacSweeney thotë se, nëse më shumë persona në fazat e hershme të Alzheimerit mund të trajtohen me lecanemab ose donanemab, do të rriten gjasat që simptomat e tyre të mbeten të lehta.
“Ka të gjitha këto trajtime të tjera që përfundimisht do të bëhen të disponueshme”, thotë ajo. “Në vend që të supozoni se funksionet tuaja njohëse do të vazhdojnë të përkeqësohen në mënyrë të pashmangshme, duke marrë këto barna, ju ruani mundësinë që të përfitoni nga trajtime të tjera, nëse ato bëhen të disponueshme”.
Sigurisht, për shumë njerëz që jetojnë me Alzheimerin dhe nuk mund të përballojnë çmimet jashtëzakonisht të larta të trajtimit privat, mungesa e këtyre barnave në NHS është tejet zhgënjyese. Aktualisht, as ofruesit e sigurimeve shëndetësore private nuk e mbulojnë trajtimin me këto barna në kuadër të policave standarde.
Megjithatë, Dr MacSweeney thotë se është e mundur të përfitohen këto barna, së bashku me trajtime të tjera në zhvillim, duke u regjistruar në prova klinike.
“Nëse nuk keni mundësi financiare për ta përballuar trajtimin, regjistrohuni në një provë klinike sa më shpejt që të jetë e mundur”, thotë ajo. “Provat janë plotësisht falas. Të gjithë personat që morën pjesë në provat klinike të donanemabit dhe lecanemabit i morën këto medikamente plotësisht falas, së bashku me të gjitha analizat dhe gjithçka tjetër. Vazhdimisht po zhvillohen prova të reja për pacientët dhe familjet e tyre”.
Ajo u bën thirrje të gjithë personave me Alzheimer në fazë të lehtë që të kontaktojnë Re:Cognition Health për të parë nëse ka ndonjë provë klinike të përshtatshme për ta, ose të kontaktojnë organizatat bamirëse që merren me Alzheimerin për të marrë më shumë informacion.
“Nëse nuk kemi një provë klinike të përshtatshme për dikë, do ta drejtojmë atë diku tjetër”, thotë ajo. “Ka një ndryshim shumë të madh midis të jetuarit me një sëmundje që përparon pa pushim dhe shkatërron trurin, dhe të pasurit të shpresës se mund të jesh në gjendje ta ndryshosh këtë”.
