Studiuesit në Universitetin e Teknologjisë Chalmers në Suedi kanë zbuluar të dhëna të reja që ndihmojnë për të kuptuar pse disa njerëz zhvillojnë sëmundje të zemrës edhe pasi kanë ulur kolesterolin e keq në nivelet e rekomanduara.
Gjetjet e tyre tregojnë drejt proceseve biologjike që përfshijnë grimca të tjera që transportojnë yndyrnat në gjak dhe që mund të kontribuojnë në dëmtimin e sistemit kardiovaskular përmes mekanizmave që shkojnë përtej grumbullimit të kolesterolit. Identifikimi i këtyre mekanizmave, të cilët deri më tani nuk janë kuptuar mirë, mund të ndihmojë në zhvillimin e strategjive më të synuara për parandalimin e sëmundjeve të zemrës dhe potencialisht në shpëtimin e jetëve.
Sëmundjet e zemrës mbeten ndër shkaqet kryesore të vdekjeve në botë. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), sëmundjet kardiovaskulare shkaktojnë afro 17.9 milionë vdekje në mbarë botën çdo vit, ndërsa infarktet dhe goditjet në tru janë përgjegjëse për më shumë se 80% të këtyre vdekjeve. Sëmundja koronare e zemrës zhvillohet kur depozitat yndyrore që përmbajnë kolesterol grumbullohen brenda arterieve që furnizojnë zemrën me gjak. Nëse nuk trajtohet, kjo gjendje mund të shkaktojë përfundimisht një infarkt.
Ulja e kolesterolit LDL, i njohur zakonisht si “kolesteroli i keq”, është një mënyrë e provuar për të zvogëluar mundësinë e një infarkti. Megjithatë, arritja e niveleve të rekomanduara të kolesterolit LDL nuk e eliminon plotësisht rrezikun. Disa pacientë vazhdojnë të zhvillojnë sëmundje koronare të zemrës, pavarësisht trajtimit të suksesshëm. Kjo sugjeron se grimcat e tjera që transportojnë yndyrnat në qarkullimin e gjakut luajnë gjithashtu një rol të rëndësishëm. Deri vonë, arsyet biologjike që qëndronin pas këtij rreziku të mbetur nuk kuptoheshin mirë.
“Me këtë studim, ne donim të kuptonim se çfarë ndodh përtej grumbullimit të kolesterolit në muret e arterieve, nëse grimcat e ndryshme që transportojnë yndyrnat mund t’i dëmtojnë enët e gjakut në mënyra të ndryshme dhe pse vazhdon të ekzistojë rreziku i sëmundjeve të zemrës”, thotë Jakub Morze, autori kryesor i studimit dhe studiues pas doktoraturës në Universitetin e Teknologjisë Chalmers në Suedi.
Çfarë është kolesteroli i keq?
Kolesteroli është një substancë e ngjashme me yndyrën që qarkullon në gjak. Organizmi ka nevojë për të për të ndërtuar qelizat dhe për të prodhuar disa vitamina dhe hormone. Problemet mund të shfaqen kur sasi të tepërta kolesteroli grumbullohen në muret e enëve të gjakut, duke krijuar depozita të quajtura pllaka.
Këto pllaka mund të ngushtojnë arteriet dhe të pengojnë qarkullimin e gjakut. Nëse një pllakë çahet, mund të formohet shpejt një mpiksje gjaku, e cila mund të bllokojë plotësisht enën përkatëse të gjakut dhe të shkaktojë potencialisht një infarkt ose goditje në tru.
Meqenëse kolesteroli dhe yndyrnat e tjera nuk mund të qarkullojnë vetë në gjak, ato transportohen nga grimca të specializuara, të njohura si lipoproteina. Tri klasa kryesore të këtyre grimcave përmbajnë një proteinë në sipërfaqen e tyre të quajtur apolipoproteina B (apoB). Kur në gjak qarkullojnë shumë grimca të tilla, ato mund të depozitojnë sasi të tepërta kolesteroli në muret e arterieve. Kolesteroli që ato transportojnë njihet zakonisht si “kolesteroli i keq”.
Përtej kolesterolit të keq
Për të hetuar këto pyetje pa përgjigje, shkencëtarët përdorën analizën proteomike për të shqyrtuar se si tri lloje grimcash që transportojnë yndyrnat (LDL, TRL dhe Lp(a)) ndikojnë në organizëm dhe si mund të kontribuojnë në zhvillimin e sëmundjeve të zemrës. Kjo metodë i lejoi studiuesit të shqyrtonin ndryshimet biologjike që lidhen me këto grimca, në vend që të përqendroheshin vetëm te kolesteroli që ato transportojnë.
Të tria llojet mund të kontribuojnë në krijimin e depozitave të kolesterolit brenda mureve të arterieve, megjithëse LDL-ja, që do të thotë lipoproteinë me densitet të ulët, është më e zakonshmja. Në një studim të mëparshëm, i njëjti grup kërkimor zbuloi se numërimi i grimcave të dëmshme të lipoproteinave ishte mënyra më efektive për të parashikuar rrezikun e ardhshëm të sëmundjeve të zemrës.
Studiuesit identifikuan gjithashtu dy faktorë veçanërisht të rëndësishëm përtej LDL-së: lipoproteinat e pasura me trigliceride, ose TRL, dhe lipoproteinën(a), e njohur si Lp(a). Gjetjet e tyre të mëparshme sugjeronin se secila prej këtyre grimcave përbën individualisht një rrezik më të madh sesa një grimcë LDL. Si rezultat, TRL dhe Lp(a) konsiderohen kontribues të rëndësishëm në rrezikun kardiovaskular që mund të vazhdojë të ekzistojë edhe pasi kolesteroli LDL është ulur me sukses.
Çfarë është analiza proteomike?
Proteomika është studimi dhe matja sistematike, në shkallë të gjerë, e proteinave brenda qelizave, indeve ose lëngjeve të trupit në një moment të caktuar.
Ndërsa gjenomika studion ADN-në relativisht të qëndrueshme të një personi, proteomika përqendrohet te proteinat, të cilat reagojnë vazhdimisht ndaj ndryshimeve brenda organizmit. Këto molekula ndihmojnë në ndërtimin e indeve, përpunimin e ushqimit, transmetimin e mesazheve hormonale dhe mbrojtjen kundër infeksioneve.
Meqenëse modelet e proteinave ndryshojnë në përgjigje të faktorëve si ushqyerja, stresi, plakja dhe sëmundjet, analizimi i tyre mund të ofrojë një pasqyrë të aktivitetit biologjik aktual të organizmit. Proteomika mund t’i ndihmojë studiuesit të identifikojnë biomarkerët, të diagnostikojnë gjendje të ndryshme mjekësore dhe të ndjekin mënyrën se si pacientët reagojnë ndaj trajtimit.
Proteinat në gjak zbulojnë rreziqe të fshehura për sëmundjet e zemrës
Studimi i ri u përqendrua te proteinat, të cilat kryejnë funksione të panumërta thelbësore në të gjithë organizmin. Ndryshe nga informacioni gjenetik, i cili mbetet kryesisht i pandryshuar, nivelet dhe aktiviteti i proteinave mund të reagojnë ndaj ushqyerjes, stresit, plakjes dhe sëmundjeve. Prandaj, studimi i këtyre ndryshimeve mund të ofrojë të dhëna të vlefshme për gjendjen biologjike aktuale të organizmit.
Studiuesit analizuan matjet e afro 3,000 proteinave të gjetura në mostrat e gjakut dhe i krahasuan rezultatet me informacionin gjenetik dhe të dhënat afatgjata shëndetësore. Ky kombinim i ndihmoi ata të identifikonin modelet e proteinave që lidhen me lloje të ndryshme lipoproteinash dhe ofroi të dhëna për mënyrën se si këto grimca mund të kontribuojnë në dëmtimin e brendshëm të arterieve.
Një nga zbulimet më të rëndësishme lidhej me TRL dhe Lp(a). Megjithëse këto janë lloje të ndryshme grimcash, modelet e proteinave në gjak që lidhen me to shfaqën ngjashmëri të konsiderueshme. Këto modele të përbashkëta rezultuan gjithashtu të lidhura me zhvillimin e mëvonshëm të sëmundjeve të zemrës.
Studiuesit zbuluan se këto grimca transportonin proteina të afta për të tërhequr qelizat imunitare, duke nxitur potencialisht inflamacionin dhe ndryshimet në strukturën e mureve të enëve të gjakut. Kjo sugjeron se TRL dhe Lp(a) mund të kontribuojnë në sëmundjet kardiovaskulare përmes disa proceseve të njëjta biologjike, dhe jo vetëm duke depozituar kolesterol në arterie.
LDL-ja shfaqi një model të ndryshëm. Proteinat që lidhen me të ishin kryesisht të lidhura me grumbullimin e kolesterolit në muret e arterieve, duke nxjerrë në pah një dallim të rëndësishëm në mënyrën se si këto tri lloje grimcash mund të kontribuojnë në sëmundjet e zemrës.
“Ngjashmëria mes TRL dhe Lp(a) është një nga gjetjet më interesante”, thotë Morze. “Kjo sugjeron se këto grimca mund të ndikojnë në disa nga të njëjtat procese inflamatore dhe vaskulare. Kjo mund të ndihmojë në identifikimin e objektivave për masa parandaluese më të sakta në të ardhmen.”
Si ndikojnë LDL, TRL dhe Lp(a) në shëndetin e zemrës?
Tri llojet e lipoproteinave të shqyrtuara në studim, LDL, TRL dhe Lp(a), transportojnë sasi të ndryshme kolesteroli dhe yndyrnash të tjera në qarkullimin e gjakut. Secila prej tyre përmban proteinën strukturore apolipoproteina B, ose apoB.
Të tria mund të kontribuojnë në aterosklerozë, një gjendje në të cilën materiali yndyror grumbullohet brenda mureve të enëve të gjakut. Ndërsa këto depozita zhvillohen, ato rrisin rrezikun e sëmundjeve koronare të zemrës.
LDL: Lipoproteina me densitet të ulët transporton pjesën më të madhe të kolesterolit që qarkullon në gjak. Matja e kolesterolit LDL tregon sasinë e kolesterolit që përmbajnë këto grimca.
TRL: Lipoproteinat e pasura me trigliceride transportojnë kolesterol së bashku me trigliceridet, të cilat organizmi i përdor si një burim të rëndësishëm energjie. Kur trigliceridet largohen nga këto grimca, fragmentet që mbeten mund të depozitojnë kolesterol në muret e arterieve. Në këtë studim, matjet e TRL-së pasqyronin kryesisht grimcat e prodhuara nga mëlçia, të quajtura VLDL, si dhe mbetjet që ato lënë pas.
Lp(a): Lipoproteina(a) i ngjan një grimce LDL, por përmban një proteinë shtesë të njohur si apolipoproteina(a). Nivelet e larta të Lp(a) njihen tashmë si një faktor i konfirmuar rreziku për sëmundjet koronare të zemrës.
A mund të çojë ky zbulim në parandalim më të mirë të sëmundjeve të zemrës?
Duke identifikuar rrugët biologjike që lidhen me rrezikun kardiovaskular përtej kolesterolit LDL, këto gjetje u ofrojnë studiuesve mundësi të reja për zhvillimin e strategjive më të personalizuara të parandalimit. Në veçanti, efektet e përbashkëta inflamatore dhe ato në enët e gjakut, që lidhen me TRL dhe Lp(a), mund të shndërrohen në fusha premtuese për kërkime të mëtejshme.
Megjithatë, studimi nuk vlerësoi ndonjë trajtim të ri dhe as nuk përcaktoi një test të proteinave në gjak që të jetë gati për përdorim rutinë në praktikën klinike. Do të nevojiten studime të tjera për të përcaktuar nëse matja e këtyre proceseve biologjike, ose zhvillimi i trajtimeve që synojnë ato, mund të përmirësojë mbrojtjen kundër sëmundjeve të zemrës.
“Ulja e kolesterolit LDL mbetet një nga shtyllat kryesore të parandalimit”, thotë Clemens Wittenbecher, drejtuesi i studimit dhe profesor asistent i Mjekësisë së Personalizuar dhe Diagnostikimit në Universitetin Chalmers. “Gjetjet tona tregojnë drejt proceseve biologjike që mund të ndihmojnë në shpjegimin e një pjese të rrezikut që vazhdon të ekzistojë edhe pas uljes së LDL-së. Hapi tjetër është të përcaktohet nëse matja ose synimi i këtyre proceseve mund të përmirësojë parandalimin krahas trajtimeve ekzistuese.”
Rezultatet përforcojnë rëndësinë e kontrollit të kolesterolit LDL, ndërsa zbulojnë edhe arsyet pse ulja e kolesterolit, e vetme, mund të mos trajtojë të gjitha burimet e rrezikut kardiovaskular. Kuptimi i mënyrave të tjera përmes të cilave grimcat në gjak ndikojnë te arteriet mund t’i ndihmojë përfundimisht shkencëtarët të zhvillojnë qasje më të sakta për mbrojtjen e shëndetit të zemrës.
