Sulmet e fundit me dronë ndaj anijeve tregtare në Detin e Zi kanë nxjerrë në pah dobësitë e mbrojtjes evropiane në një prej zonave më të ndjeshme të kontinentit.
Brenda pak ditësh, dronët kanë dëmtuar dhe fundosur anije tregtare, kanë shkaktuar zjarre dhe kanë marrë jetë njerëzish pranë brigjeve të Rumanisë dhe Bullgarisë.
Incidentet kanë rikthyer pyetjen se sa e aftë është Bashkimi Evropian për të mbrojtur trafikun detar dhe infrastrukturën kritike në rajon, transmeton Telegrafi.
Të martën, një anije tregtare u fundos rreth 130 kilometra larg bregdetit bullgar pas një sulmi me dronë, ndërsa një tjetër u dëmtua.
Kryeministri bullgar Rumen Radev e cilësoi sulmin “absolutisht të papranueshëm”, por nuk fajësoi një palë specifike, pasi hetimet janë ende në zhvillim.
Një ditë më herët, një anije tregtare në pronësi turke, e cila transportonte drithë ukrainas, u përfshi nga zjarri dhe më pas u fundos në ujërat ekonomike të Rumanisë.
Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky tha se anija ishte goditur nga dronë rusë. Dy persona në bord humbën jetën, ndërsa pjesëtarë të tjerë të ekuipazhit u shpëtuan.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, i dënoi incidentet, duke deklaruar se sulmet ndaj anijeve civile janë të papranueshme dhe se situata në Detin e Zi është gjithnjë e më shqetësuese.
Sulmet kanë rikthyer vëmendjen te strategjia e BE-së për sigurinë në Detin e Zi, e prezantuar në maj të vitit 2025.
Strategjia synon forcimin e sigurisë dhe qëndrueshmërisë së rajonit, mbrojtjen e infrastrukturës kritike, përfshirë kabllot nënujore dhe instalimet në det, si dhe përmirësimin e monitorimit të kërcënimeve.
Një prej projekteve kryesore është krijimi i Qendrës së Sigurisë Detare të Detit të Zi, e cila po zhvillohet bashkërisht nga Rumania dhe Bullgaria me mbështetjen e BE-së.
Qendra synon të bashkojë të dhëna nga sisteme të ndryshme të mbikëqyrjes, të përmirësojë ndërgjegjësimin për situatën detare, të mbrojë infrastrukturën kritike dhe të ndihmojë në identifikimin e kërcënimeve hibride.
Ajo pritet të ketë lidhje edhe me rrjetet evropiane të informacionit dhe me partnerë rajonalë si Turqia, Ukraina dhe Moldavia.
Sipas Komisionit Evropian, 65 projekte me vlerë rreth 200 milionë euro janë nisur në rajon si pjesë e zbatimit të strategjisë.
Pas sulmeve të fundit, Rumania dhe Bullgaria kanë kërkuar gjithashtu imazhe satelitore për të përmirësuar monitorimin e situatës. Agjencia Evropiane e Sigurisë Detare ka ofruar mbështetje për të dyja vendet.
Qendra e re do të ketë pika kryesore në portet e Konstancës në Rumani dhe Varnës në Bullgari, duke synuar koordinim më të mirë të të dhënave dhe reagimit ndaj kërcënimeve.
Megjithatë, një raport i fundit evropian mbi gatishmërinë në fushën e mbrojtjes nxjerr në pah boshllëqe të konsiderueshme në kapacitetet detare të vendeve anëtare.
Edhe pse qeveritë e BE-së planifikojnë të investojnë rreth 98.9 miliardë euro gjatë periudhës 2024-2029 në kapacitete detare, mungesat vazhdojnë të prekin një sërë operacionesh të rëndësishme.
Raporti vëren veçanërisht mungesa në municionet dhe rezervat e raketave detare, mbrojtjen e integruar ajrore dhe kundër raketave të anijeve, kapacitetet e goditjeve në distanca të gjata dhe mbrojtjen e infrastrukturës në shtratin e detit.
Për përmirësimin e situatës, dokumenti rekomandon forcimin e monitorimit të hapësirës detare, balancimin e investimeve mes platformave të mëdha luftarake dhe kapaciteteve të goditjes detare, si dhe investime në sisteme mbështetëse, përfshirë mbrojtjen e infrastrukturës nënujore.
Mihai Sebastian Chihaia, ekspert i sigurisë detare në European Policy Centre, tha se Deti i Zi ka marrë shumë pak vëmendje në debatin më të gjerë evropian për mbrojtjen.
Sipas tij, Evropa ka strategji dhe plane të shumta, por problemi kryesor mbetet mungesa e kapaciteteve konkrete.
“Për ta siguruar realisht Detin e Zi, ju duhen kapacitete”, tha Chihaia, duke përmendur nevojën për operacione të mbledhjes së informacionit, sensorë, radarë dhe sisteme të tjera të mbikëqyrjes.
Ai argumentoi gjithashtu se NATO-ja, si shtylla kryesore e mbrojtjes kolektive evropiane, mund të zhvillojë një strategji të posaçme për Detin e Zi. Megjithatë, pavarësisht diskutimeve prej vitesh, një arkitekturë e tillë gjithëpërfshirëse ende nuk është krijuar.
Rumania, Bullgaria dhe Turqia kanë theksuar pas incidenteve të fundit se po koordinojnë përpjekjet për forcimin e sigurisë në rajon.
Sipas ekspertëve, sfida nuk lidhet vetëm me mbrojtjen e anijeve. Ajo përfshin gjithashtu sigurinë e porteve, rrugëve tregtare, kabllove nënujore, instalimeve energjetike dhe infrastrukturës tjetër kritike.
Strategjia e BE-së parashikon pikërisht monitorimin e këtyre aseteve përmes sensorëve nënujorë, mjeteve pa ekuipazh, dronëve të mbikëqyrjes dhe vëzhgimit satelitor.
Chihaia tha se Komisioni Evropian mund të luajë rol në orientimin dhe financimin e përpjekjeve të vendeve anëtare, përfshirë përmes programit të kredive të mbrojtjes SAFE.
Zëdhënësi i Komisionit Evropian, Thomas Regnier, tha se Rumania dhe Bullgaria kanë një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e krahut lindor të Evropës dhe se të dyja vendet po marrin së bashku rreth 20 miliardë euro përmes SAFE.
Sulmet e fundit, ndërkohë, kanë treguar se sfida për Evropën nuk është më vetëm një kërcënim teorik. Anijet civile po goditen në ujërat pranë vendeve anëtare të BE-së dhe NATO-s, duke rritur presionin ndaj Brukselit për ta kthyer strategjinë e sigurisë së Detit të Zi në kapacitete konkrete mbrojtëse.
